[cg_gallery id=»4″]
Алыптар қазақ фольклорында дәулермен қатар келе жатқан мифтік бейнелердің бірі. Олар негізінен екі сипатты болып келеді. Бірінде жақсы қасиеттерге ие болып, адам баласына көмектессе, екіншісінде дүлей күшін жамандықтың жолына жұмсайды. Осы ретте, алыптардың дәулерден айырмашылығын атап өткіміз келеді. Бұл айырмашылық мынау: дәулерде хтоникалық сипат басым болса, алыптарда ілкі бабалық сипат басым, яғни дәулер адамды қорек етіп, жезтырнақ, жалмауыздармен жұптасса, алыптар адамды табиғи апаттан құтқарады, шығу тегі жағынан адаммен бірдей болып келеді.
Әлем мифологиясында алыптардың денесінің бөлшектенуі барысында ғалам жаратылды деген мысалдар жиі кездеседі.
Алыптар туралы М.Стеблин-Каменский: «Он живут в горах и пустынях, сами они – полубоги, полугоры», – дейді. (Стеблин – Каменский) Миф. – Л. Наука, 1976.
Түркі-Монғол мифологиясындағы алыптардың функциясы арық-канал тартып, өзен-суға бөгет, көпір салу екендігін айта келіп, зерттеуші А.Тойшан Түркі-Монғолдарға ортақ Сартагтай алыбын талдай келіп, бұл алыптың атқаратын қызметі қазақ фольклорындағы Алаңғасар мен Арсалаң алыптардың функциясымен үйлесетіндігін айтады.
Алаңғасар алып туралы сюжеттер қазақтарға ғана емес, Еділ бойындағы халықтар: татар, башқұрт, удмурт, марш, қалмақ, сонымен қатар ноғайларға да тән екендігін ең алғаш Ә. Марғұлан айтқан болатын.
Енді қазақ фольклорында кең танымал болған алыптар бейнесіне тоқталайық.
4.2. Ерсары – асқан күш иесі, аңыз кейіпкері. Аңызда «Ерсарының бойының биіктігі сондай, ол жатқанда аттылы кісі бір күн бойлай шабатын» деп суреттейді. Ерсары ертеңгісін ұйқысынан оянып, керілген сәтінде көлеңкесі 350 шақырымдық жерге дейін түсуші еді. Бірде Ерсары қатты ұйқтап жатқанда, аяғын әлдекім қытықтағандай болады. Ұйқысын қимаға батыр келесі жамбасына аунап түсіп, жата береді. Ал таң атқанда бір башпайын қасқырлардың мүжіп тастағанын байқайды.
Аңызда Ерсарыны асқан күш иесі ғана емес, адамдардан көмегін аямайтын мейрімді, адал кейіпкер ретінде көрсетеді. Бір жылы таудан аққан су мол құйылып, Үстірт пен Ақтаудың маңын су басарлықтай қауіп төнеді. Көмек сұрай келген жұртқа жауап ретінде Ерсары найзасын алып, жыра сызады. Тасыған су Ерсары сызған жырамен ағып, Каспийге келіп құйылып, жергілікті елді шайып кетуден сақтап қалады.
Алып Ерсары туралы әңгімелерде шығыс Сұмса Құмы Ерсарының төсегі, ал Бостан құмы оның күреп тастаған ошағының күлінен пайда болған, ол асасымен түртіп қалғанда Үстірт пен Ақтау сілеміндегі іркілген көлемді су Каспийге ағып, тау сілемінде үлкен жолақ пайда болған делінеді.
Өзен мен Сенектің аралығында бір жағынан төрт-бес құшақ, екінші жағынан екі құшақ сиғандай үлкен тас бар. Бұл тасты ел әлі күнге «белбеуіне бос қыстыра салғанда түсіп қалған Ерсарының шақпақ тасы» деп түсіндіреді.