[cg_gallery id=»15″]
Қазақ фольклорында бірде ұнамды, бірде ұнамсыз кейіпкер ретінде сомдалатын, көп шығармаларда негізінен жағымсыз бейне ретінде танылатын тылсым күш иелерінің бірі – диюлар, дәулер және алыптар.
ДӘУЛЕР сиқырлы күштен гөрі қара күштің иелері. Олардың атқаратын қызметі екі сипатты болып келеді, яғни бір сюжеттерде олар жақсы қасиеттерге ие болып, адамға көмектеседі, ал екінші сюжеттерде олар адамға қарсы күш ретінде сипатталады.
Дәудің шығу тарихы туралы Б.Әбжеттің «Түркі және Иран халықтары ертегілеріндегі мифологиялық кейіпкерлер» (Түркістан, «Тұран» баспаханасы, 2007) еңбегінде: «Ертегілерде кездесетін мыстан кемпір де, дәу де Азия халықтарының ішінде кең тараған көне образдар екендігі анық. Оның шығу тарихы сонау қола дәуірінде өмір сүрген адамдардың алғашқы наным-сенімдерінен бастау алады. Жарық дүние құдайлары мен өлілер дүниесінің билеушілері жалғыз көзді дәулер арасында болатын соғыс жайлы исседондардың дуалистік мифінде кездесетін сюжеттер кейін скиф тайпаларына өтіп, одан европа халықтарына тарайды, – десе, ғалым Е.Тұрсынов: «Итак, образ глупца, все делающего невпопад, генетически восходит к представлениям о мире мертвых и его обитателях, возникшим в эпоху разложения первобытных верований и окончательно оформившимся в эпоху бронзы. Конкретнее – к бытовым рассказом, в которых герой надевал личину обитательность и одержать над ниму победу или что-либо выкрасть. Значительное число таких рассказов вошло составной частью в героический эпос, в бытовую и волшебную сказку» деген деректерді келтіреді.
Енді осы бейнелерге жеке-жеке тоқталайық:
- Адамға қас, онымен қоректенетін хтоникалық бейне:
1.1. Қара дәу – «Құйым батыр» ертегісінде кездеседі. Ол – Бұтыр ханның қорығының күзетшісі. Ертегіде Қара дәуді: «Ол бір құлағын жамылып, бір құлағын төсеніп жатып күзетеді екен. Қара дәу айғайлағанда мал тұрмақ, құрт-құмырсқа да ол маңайға жоламайды екен» – деп сипаттайды. Бұл топтағы дәулер негізінен адам етімен қоректеніп, елсіз тау мен тасты мекендейді. Адам аяғы баспайтын жерде адамзаттың қолына түспейтін дүниені күзетеді. «Үш жолаушы және дәу» ертегісіндегі дәу де осы топқа жатады. Ертегіде дәудің күшінен гөрі ашкөздігін сипаттау көзделген. Мұнда дәу жолаушыларды үйіне шақырады. Ертегіде: «Баяғыда бір дәу болыпты. Оның үй-жәйі, әйелі болыпты. Үйінің есігі төбесінде болған. Келген адам сол есіктен кіретін болыпты» деп, дәудің үйін адамның үйінен өзгеше етіп суреттейді. Үйіне кірген жолаушыларды байлап-матап тастап, жеуге көшеді.