[cg_gallery id=»31″]
Ұлтан – Алпамыс батыр жырындағы ұнамсыз кейіпкер. Жырда ұлтанды:
«Кеудесі болды кепедей,
Мұрны болды төбедей,
Күрек тісі кетпендей,
Кеңірдегінің тесігі
Жүгімен түйе өткендей.
Құлағы болды қалқандай,
Мұрынына қарасаң,
Сығымданған талқандай.
Көзі терең зындандай,
Басқан ізін қарасаң,
Көрінед оттың орнындай.
Аузы үлкен ошақтай,
Азу тісі пышақтай.
Иегі бар сеңгердей,
Бір батыр болды сол күнде-ай,» – деп суреттейді.
Өз баласындай көріп әлпештеп өсірген Байбөріге күн көрсетпей, Ұлтан жырда тек ұнамсыз қырынан суреттеледі. Зерттеуші Р.Абилхамитқызы «Түркі Мифологиясындағы Дәу Мен Айдаһар Бейнесі» атты мақаласында қазақ фольклорындағы дәу мен дию бейнесіне типологиялық және генеологиялық сипаттама жасай келіп: «Кейін адам санасы дами бастаған уақытта, табиғаттың тылсым күшін ұғынып, өз-өзін тани бастағаннан кейін, сол ескі сенімдегі дәулер енді өз қуатын жоя бастаған. Ескі түркі мифологиясында тау мен тасты көтеріп жүрген дәулер батырға көмекке келсе, одан кейінгі мифологияда батыр дәумен алысып, оны жеңіп мұратына жеткен. Бертін келе қоғам дамығаннан бастап қалыптасқан мифологиясында, дәу Қаңбақ шалдан жеңіліп жүрген ақымақ, жарым ес кейпіне түсіп, тек қара күшінен басқа ештеңесі жоқ бейшара ретінде алынып, ажуа мен күлкіге қалады, – деп бұл бейненің эволюциялық өзгеру барысын түсіндіреді.
Қорыта айтқанда, қазақ фольклорындағы алып денелі ерекше күш иелерін теориялық талдаудан өткізу арқылы бұл бейнелер ежелгі түркілік бейне болғанымен даму эволюциясында біраз өзгеріске ұшыраған, сол себепті атқаратын қызметтері мен сипаттары да әркелкі болып келеді дей аламыз.